Deel 2: De technologische vooruitgang en de maatschappelijke gevolgen.
Deel 2: De technologische vooruitgang en de maatschappelijke gevolgen.
Het is bijzonder dat er aan de andere kant van de wereld een server moet staan en dat daar een infrastructuur voor aangelegd moet worden, zodat wij hier het licht aan of uit kunnen doen.”
— Vladan Joler, kunstenaar en mede-auteur van Anatomy of an AI System
Deze uitspraak, te zien in een aflevering van VPRO Tegenlicht over AI, laat goed zien: AI is veel meer dan een handige knop of slimme chatbot. Achter dat gemak schuilt een wereldwijd systeem van technologie, grondstoffen en energie. Het is een netwerk gedomineerd door een handvol grote Tech bedrijven met miljardenbudgetten die bepalend zijn voor de hele keten van AI. Deze infrastructuur is gesloten en weinig transparant — een black box die onze maatschappij fundamenteel beïnvloedt. En dat heeft grote maatschappelijke gevolgen – ook voor het onderwijs.
De verborgen kant van de knop: grondstoffen en energie
Terwijl wij typen en worstelen met de implicaties van AI op onze maatschappij en ons onderwijs, zoemen wereldwijd tienduizenden servers onophoudelijk, gekoeld met kostbaar water. Datacenters zijn de onzichtbare fabrieken van onze digitale samenleving. Naast datacenters is processorcapaciteit in toenemende mate nodig om aan de vraag naar AI rekenkracht te kunnen blijven voldoen, de grondstoffen hiervoor zijn schaars en komen vaak uit landen waar arbeids- en milieuregels nauwelijks worden nageleefd. De technologische vooruitgang kent daardoor ook een ecologische en sociale prijs die we eigenlijk niet mogen negeren. De term “responsible AI” krijgt hiermee een extra dimensie.
Waar AI op weg is om de grootste energieverbruiker te worden, wordt ook naarstig naar oplossingen gezocht. Sommige oplossingen lijken eenvoudig en logisch andere weer niet. De integratie tussen mens en machine komt eng dichtbij als oplossing voor ons energievraagstuk: Levende cellen als rekenkracht omdat deze minder energie verbruiken, Neuromorfe processoren, die lijken op het brein van dieren. Voorbeelden van hoe divers de technologie zich ontwikkelt. Of wij hier al klaar voor zijn of niet: de uitdaging ligt er. Ethische vraagstukken zijn dit, best pittige ook.
Onderwijs: geen toeschouwer maar participant
Het onderwijs is geen neutrale afnemer van AI. Scholen genereren data, gebruiken systemen die onze leerprocessen beïnvloeden en geven daarmee mede vorm aan de keten. Bovendien zijn scholen de plek waar toekomstige burgers leren omgaan met deze technologie en de impact ervan op de maatschappij.
Daarom moeten we AI niet alleen inzetten als hulpmiddel, maar ook als onderwerp van kritisch onderwijs. AI is niet ‘gratis’ , niet ‘neutraal’ en zeker niet ‘onfeilbaar’. Leren over de ecologische impact, over ethiek, over wie profiteert en wie wordt buitengesloten zijn hier belangrijke onderdelen van, net zo goed als het verantwoord afnemen van AI systemen. Welke Ai systemen zijn er, welke data hoort daarbij, zit er bevooroordeeldheid in het systeem, welke pedagogosch- didactische impact heeft AI op het onderwijs. Dat nog los van de vraag of AI overal voor ingezet moet worden.
Een kritische blik op de maatschappelijke en economische impact van AI blijft nodig, vooral in het onderwijs. Zowel docenten als leerlingen hebben een belangrijke rol in deze transitie.
Samenvattend
Waar we aan de afnemende kant van de AI knop worstelen met de vraag hoe we AI kunnen integreren in het curriculum op een manier die zowel pedagogisch, didactisch als ethisch verantwoord is, komt ook de flexibiliteit van docenten én leerlingen onder de aandacht. Flexibiliteit hang in deze nauw samen met het tempo van technische ontwikkelingen: Waar eerder gedacht werd dat de bubbel rond AI leegliep is deze eigenlijk linkasf geslagen met o.a. de komst van AI agents(AI modules in apps) en agentic AI(zelflerende AI). Aan de productiekant van de keten spelen complexe uitdagingen rondom grondstoffen, energie, techniek én de mensen achter AI.
Het onderwijs staat midden in die keten. Of de bubbel weer linksaf slaat of leegloopt de implicaties ervan zullen ons, en zeker ook ons onderwijs, nog een poos bezighouden. Het is essentieel dat onderwijsinstellingen en beleidsmakers zich inspelen op deze veranderingen om ervoor te zorgen dat zowel leerlingen als docenten klaar zijn voor een toekomst waarin AI is geïntegreerd.
Dus Ai, Ai, Ai? Jazeker, maar dan wel: AI met inzicht, impact en intentie.
Wij denken graag mee over hoe AI verantwoord ingezet kan worden en hoe je als organisatie keuzes maakt die recht doen aan je omgeving én je leerlingen.
Berryl Vogelezang
Berryl Vogelezang is data-analist bij KIEN en gepassioneerd over de toepassingen van AI in de praktijk. Volg de verhalen van Berryl waarin ze inzichten deelt vanuit zowel de techniek als het gebruik.